दसरा

 दसरा सण मोठा नाही आनंदाला तोटा

नऊ दिवसांचा नवरात्र उत्सव पूर्ण होतो. खंडे नवमीला देव उठतात आणि मग दारी येतो तो दसरा.

“दसरा सण मोठा नाही आनंदाला तोटा” असं जे म्हटलं जात ते काही उगाच नाही. देवीनं महिषासुराशी युद्ध करून त्याला मारला तोच हा दिवस. प्रभू रामरायांनी रावणाचा वध केला तो हा दिवस. रजपूत काय किंवा मराठे वीर काय ह्यांनी युद्ध मोहिमांना प्रारंभ केला तोच हा दिवस.
दसऱ्याच दुसरं नाव आहे विजयादशमी. अज्ञानावर ज्ञानाने, शत्रूवर पराक्रमाने, वैऱ्यावर प्रेमाने विजय मिळवायचा. आंनद, समाधान आणि सोबत संपदा मिळवून आणायची. यश किर्ती प्राप्त करायची धनसंपदा लुटायची आणि लुटवायची हा दिवस. दसरा ह्या सणांचं मोठ्या उत्साहाने स्वागत होते. हा साडेतीन मुहुर्तातला एक मुहुर्त म्हणूनच दसऱ्याच्या मुहुर्तावर नवी खरेदी, नवे करार, नव्या योजनांच्या प्रारंभ इ. चांगल्या गोष्टी केल्या जातात. घर, गाडी, बंगला, खरेदी केला जातो. सोन्या - चांदीचे दागिने केले जातात. नवे व्यवसाय चालू केले जातात. नवी नाटके, चित्रपट ह्यांचे मुहुर्त होतात. पुस्तकं प्रकाशीत केली जातात. ह्या दिवशी घरोघरी मिष्टान्नाचा बेत केला जातो. संध्याकाळी आपट्याची पाने सोनं म्हणून लहानांनी मोठ्यांना द्यायची. त्यांच्या पाया पडायचे आणि लाख मोलाचे आशिर्वाद घ्यायचे ते ही ह्याच दिवशी.

दसरा / विजयादशमी हा सण मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो.  हा सण भारतीय संस्कृतीचा शौर्य आणि शौर्याचा उपासक आहे.  दसरा म्हणजेच अश्विन शुक्ल दशमीला साजरा केला जाणारा आयुध-पूजा हा हिंदूंचा प्रमुख सण आहे.  व्यक्ती आणि समाजाच्या रक्तातील शौर्य प्रदर्शित करण्यासाठी दसऱ्याच्या सणाचे आयोजन करण्यात आले आहे.

🏹 असत्यावर सत्याचा विजय - भगवान रामाने या दिवशी रावणाचा वध केला.  तो असत्यावर सत्याचा विजय म्हणून साजरा केला जातो.  म्हणूनच ही दशमी विजयादशमी म्हणून ओळखली जाते.  दसरा ही वर्षातील तीन सर्वात शुभ तिथींपैकी एक आहे, इतर दोन म्हणजे चैत्र शुक्ल आणि कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा.  या दिवशी लोक नवीन कामाला सुरुवात करतात, या दिवशी शस्त्र पूजन आणि वाहन पूजन केले जाते.

प्राचीन काळी राजे या दिवशी विजयाची प्रार्थना करून युद्धासाठी निघत असत.  दसऱ्याचा सण आपल्याला वासना, क्रोध, लोभ, आसक्ती, मत्सर, अहंकार, आळस, हिंसा आणि चोरी या दहा प्रकारच्या पापांचा त्याग करण्याची प्रेरणा देतो.

☘️ दसरा या शब्दाची उत्पत्ती - दसरा किंवा दसरा हा शब्द 'दश' (दहा) आणि 'अहान' यांनी बनलेला आहे.  दसरा सणाच्या उत्पत्तीबाबत अनेक तर्कवितर्क लावले जात आहेत.  काही लोकांच्या मते हा शेतीचा सण आहे.  दसऱ्याला सांस्कृतिक पैलूही आहे.

☘️ भारत हा कृषिप्रधान देश आहे.  जेव्हा शेतकरी आपल्या शेतात सोनेरी पीक घेतो आणि धान्याच्या रूपात संपत्ती घरी आणतो तेव्हा त्याच्या आनंदाला आणि उत्साहाला पारावार उरत नाही.  या आनंदाच्या प्रसंगी, तो देवाच्या कृपेचा स्वीकार करतो आणि तो प्रकट करण्यासाठी, तो त्याची पूजा करतो.  तर काही लोकांच्या मते ही रण यात्रेचे सूचक आहे, कारण दसऱ्याच्या वेळी पाऊस संपतो, नद्यांना पूर येणे थांबते, भात इ. साठवण्यासाठी तयार होतात.

☘️  हा सण नवरात्रीशीही संबंधित आहे. कारण हा सण नवरात्रीनंतर येतो आणि त्यात महिषासुराविरुद्ध देवीच्या धाडसी कृत्यांचाही उल्लेख आहे.  नवरात्रीच्या दहाव्या दिवशी दसरा किंवा विजया दशमी साजरी केली जाते.  या दिवशी रामाने रावणाचा वध केला.

☘️ राम आणि रावणाचे युद्ध- रावणाने प्रभू रामाची पत्नी सीतेचे अपहरण करून तिला लंकेला नेले होते.  भगवान राम हे युद्ध देवी माँ दुर्गा यांचे भक्त होते, त्यांनी युद्धादरम्यान पहिले नऊ दिवस माँ दुर्गेची पूजा केली आणि दहाव्या दिवशी दुष्ट रावणाचा वध केला.  त्यामुळे विजयादशमी हा दिवस अत्यंत महत्त्वाचा आहे.  रामाच्या विजयाचे प्रतीक म्हणून या सणाला 'विजयादशमी' असे म्हणतात.

☘️  दसरा सणावेळी विविध जत्रा / मेळे- दसरा सण साजरा करण्यासाठी अनेक ठिकाणी मोठमोठे मेळे भरवले जातात.  येथे लोक आपले कुटुंब आणि मित्रांसह येतात आणि मोकळ्या आकाशाखाली जत्रेचा आनंद घेतात.  जत्रेत बांगड्यांपासून खेळणी आणि कपड्यांपर्यंत विविध वस्तूंची विक्री होते.  यासोबतच या जत्रेत स्वादिष्ट पदार्थही मुबलक प्रमाणात मिळतात.

☘️  रामलीला आणि रावण वध- रामलीलाचेही यावेळी आयोजन केले जाते.  रावणाचा मोठा पुतळा बनवून त्याचे दहन केले जाते.  दसरा असो की विजयादशमी हा सण प्रभू रामाचा विजय म्हणून साजरा केला जातो किंवा दुर्गापूजा म्हणून, दोन्ही रूपात तो शक्ती-पूजा, शस्त्रपूजा, आनंद, आनंद आणि विजयाचा उत्सव आहे.  रामलीलामध्ये अनेक ठिकाणी रावणाच्या वधाचे प्रदर्शन केले जाते.

☘️ शक्तीच्या प्रतिकाचा उत्सव - शारदीय नवरात्री, शक्तीच्या उपासनेचा उत्सव प्राचीन काळापासून प्रतिपदेपासून नवमीपर्यंत नऊ निश्चित तिथी, नऊ नक्षत्रे आणि नऊ शक्तींच्या नवधा भक्तीने साजरी केली जात आहे.  यानिमित्ताने नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत जगदंबेच्या विविध रूपांची पूजा करून शक्तिमान राहण्याची लोकांची इच्छा असते.  भारतीय संस्कृती नेहमीच शौर्य आणि पराक्रमाची समर्थक राहिली आहे.  दसरा हा सणही शक्तीचे प्रतीक म्हणून साजरा केला जाणारा सण आहे.

☘️ वाईटावर चांगल्याचा विजय - या दिवशी क्षत्रियांमध्ये शस्त्रांची पूजा केली जाते.  या दिवशी रावण, त्याचा भाऊ कुंभकर्ण आणि मुलगा मेघनाद यांच्या पुतळ्यांचे दहन केले जाते.  कलाकार राम, सीता आणि लक्ष्मणाचे रूप धारण करतात आणि फटाक्यांनी भरलेल्या या पुतळ्यांवर बाण सोडतात.  पुतळ्याला आग लागताच ती जळू लागते आणि त्याला जोडलेले फटाके फुटू लागतात आणि त्यामुळे त्याचा अंत होतो.  हा सण वाईटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक आहे.

चला तर मग आजच साऱ्या वाईट गोष्टीचा त्याग करुया आणि जे-जे चांगले ते स्वीकारुया !

- धनाजी माने...✍️