===================🇮🇳===================
🇮🇳 जनगणना…आकड्यांच्या पलीकडे दिसलेला भारत 🇮🇳
==========================
पहाट अजून पूर्ण उजाडायची असते…पूर्वेकडून हलकासा सोनेरी प्रकाश डोकावू लागलेला असतो…गावात कुठेतरी कोंबड्याची बांग ऐकू येत असते…कोणाच्या अंगणात चुल पेटलेली असते…तर कुठे दुधाच्या कॅनची खडखड सुरू झालेली असते…कोण खांद्यावर रुमाल व खोरे ,टिकाव घेऊन शेताची वाट चालत असतो.
आणि अशा सकाळी…एका शिक्षकाच्या हातात मोबाईल, खांद्यावर बॅग,गळ्यात शासनाने दिलेले icard चेहऱ्यावर जबाबदारी आणि मनात देशसेवेची भावना घेऊन सुरू होतो — जनगणनेचा प्रवास….
वरकरणी हे काम खूप साधं,सोप वाटतं ,दिसत…
घराघरात जायचं…माहिती विचारायची…HLO अँपमध्ये माहिती भरायची…आणि पुढच्या घराकडे निघायचं हा शिक्षकाचा प्रवास सुर राहतो.या प्रवासात काही घटना शिक्षकांना त्रास देऊन गेल्या कुठे वाडी वस्तीवर , शेतात कुत्री मागे लागली, तर काहीं शिक्षकांना चावाही घेतल्याच्या घटना घडल्या.काही लोकांनी प्रगणकाशी वादही घातले ...वेळेत काम करण्याचे टार्गेट असल्याने काहींचे या कामगीरीवर असताना अपघात झाले आणि प्राणाशी मुकावे लागले ,तळपत्या उन्हात रानोमाळी भटकावे लागल्याने उष्माघात होऊन काहींना प्राण गमवावे लागले अशा घटना महाराष्ट्रात ,देशात अनेक ठिकाणी घडल्या.या घटना कानावर येऊनही शिक्षक आपले काम करत राहिले.
खरं सांगायचं तर —जनगणना ही फक्त मोबाईल वर माहिती गोळा करण्याची प्रक्रिया नसते.ती असते…भारत नावाच्या खंडप्राय देशाला ,विशाल कुटुंबाला जवळून अनुभवण्याची संधी.ती असते…प्रत्येक घरामागचं आयुष्य समजून घेण्याची वेळ.ती असते…समाजाच्या धडधडत्या हृदयाला कान लावून ऐकण्याची एक संवेदनशील प्रक्रिया.
कारण प्रत्येक घरामागे एक जिवंत कथा असते…प्रत्येक चेहऱ्यामागे एक लपलेला संघर्ष असतो…आणि प्रत्येक नावामागे एक अपूर्ण स्वप्न दडलंलेलं असतं.
“माणसं मोजताना माणुसकी भेटत जाते…घराघरातून चालताना आयुष्य उलगडत जाते…”
जनगणनेच्या कामासाठी एखाद्या गल्लीत प्रवेश केला की भारताचं खरं चित्र दिसू लागतं…
एका बाजूला उंच इमारती…मोठमोठ्या गाड्या…आधुनिक दरवाजे…डोअरबेल…पंखा तर कुठे थंड एसी…महागडे मोबाईल…ऑनलाइन मीटिंगमध्ये व्यस्त असलेली माणसं…
तर त्याच रस्त्याच्या पुढच्या वळणावर…पत्र्याचं घर…अर्धवट भिंती…उन्हाने तापलेलं छप्पर…ना पंखा ना एसी..दारात उभी चप्पलविना मुलं…तर काही भागात पाण्याच्या हंड्यासाठी रांगेत उभ्या स्त्रियाही दिसतात…
भारत एकाच वेळी दोन टोकांवर जगताना दिसतो.एखाद्या घरात माहिती विचारताना समोर थंड पाण्याची बाटली येते…“सर, बसा ना थोडा वेळ,पाणी घ्या.सरबत करु दे का ? चहा घ्या थोडा…”
तर काही घरात इतकी गरिबी असते की,स्वतःच्या अडचणी सांगतानाही त्यांना संकोच वाटतो.जगण्यासाठी किती त्यांना किती संघर्ष करावा लागत असेल याची जाणीव समोरच त्याच वास्तव पाहून दिसतं.
“टीव्ही आहे का घरी ? डीश आहे की केबल? ” या साध्या प्रश्नावर जेव्हा उत्तर मिळतं —
“साहेब… आमच्याकडे कुठला हो टीव्ही, रोज पोट भरतानाच नाकी नऊ येतं.कुठला टीव्ही नि कुठली केबल …”
तेव्हा मोबाईलच्या स्क्रीनवर भरलेला डेटा अचानक जड वाटू लागतो,अंतकरण गलबलून येत.यांच्यासाठी आपण काहीतरी कराव अस वाटतं पण…वास्तवतेचे आकडे मोबाईल वर भरण्याशिवाय आपण काहीही करु शकत नाही याची जाणीव होते.कारण त्या एका वाक्यामध्ये त्यांचा जगण्यासाठीचा संघर्ष दडलेला असतो.
“काही घरात सुख ओसंडून वाहतं…काही घरात दुःखही शांत बसलेलं असतं…पण दोन्ही ठिकाणी,जगणं मात्र सुरूच असतं…”
गावागावातून फिरताना अनेक वार्धक्यात असलेले वयोवृद्ध भेटतात…घराच्या ओट्यावर शांत बसलेले आजोबा,आजी…डोळ्यांवर जाड चष्मा…हातात काठी…आणि नजरेत कोणीतरी येण्याची वाट…
“मुलगा पुण्याला / मुंबईला असतो हो…”
“मुलगी लग्न होऊन नांदायला गेली…”
“आम्ही दोघंच असतो घरी…”
इतकंच ते सहज सांगतात.पण त्यांच्या आवाजामध्ये एकटेपणाची खोल दरी दडलेली असते.कुठे एखादी आजी जुन्या काळाच्या गोष्टी सांगते…
“पूर्वी गावात किती माणुसकी होती हो.आज कस सगळं वेगळचं दिसतय , माणसाला आपुलकीच राहिलेली दिसत नाही…”
कुठे एखादा वृद्ध आपल्या मुलाचा फोटो दाखवत अभिमानाने सांगतो —“माझा मुलगा मोठ्या कंपनीत आहे…”पण त्या अभिमानाच्या मागे मुलाच्या सहवासाची ओढ स्पष्ट जाणवत असते.
“मोठी शहरं वाढत गेली…पण गावाकडची अंगणं रिकामी होत गेली…पैशासाठी धावताना,माणसं ,
आणि माणसातील माणुसकी मात्र दूर निघून गेली…”
जनगणनेच्या प्रवासात सर्वात जास्त मन हेलावून टाकतात ती लहान मुलं…कुठे फाटलेल्या कपड्यातलं मूल दारात उभं राहून मोबाईलकडे आश्चर्यानं पाहत असतं…कुठे शाळेच्या जुन्या वहीत चित्र काढणारी मुलगी दिसते…
“मोठं होऊन काय बनायचं ?”
या प्रश्नावर डोळे चमकतात… “डॉक्टर,पोलीस,शिक्षक,कलेक्टर…”
स्वप्नं खूप मोठी असतात…पण परिस्थिती मात्र खूप छोटी…कधी कधी वाटतं —या मुलांच्या डोळ्यातील आशा जपण्यासाठीच कदाचित देश जगत असावा.
“फाटकी वही असली तरी स्वप्नं मात्र रंगीत असतात…गरीबांच्या मुलांनाही.आकाशाला गवसणी घालायची असते.”
अनेक घरांमध्ये स्त्रियांचा संघर्ष जवळून दिसतो…सकाळी उठल्यापासून रात्रीपर्यंत घाण्याला जुंपलेल्या बैलासारख काम,काम आणि कामच….घर…मुलं…शेती…जनावरं…स्वयंपाक…हे राहटगाडग सुरुच.आणि तरीही चेहऱ्यावर शांत हास्य..सार दु:ख ऊरात दाबून जगासमोर हसत राहायचं .
कुठे पती गमावलेली आई मुलांना शिकवण्यासाठी धडपडताना दिसते…कुठे मजुरी करून मुलाचं कॉलेज सुरू ठेवणारी आई भेटते.भारतातील अनेक घरांचा खरा कणा अजूनही स्त्रीच आहे, हे प्रकर्षाने जाणवतं.
“स्वतःचं दुःख लपवूनजी संसार हसवत असते…ती आई नावाची स्त्री, खऱ्या अर्थाने देव असते…”
जनगणना करताना अनेक व्यवसायही भेटतात…
सकाळ पासून चहाची टपरी लावणारा तरुण…दिवसभर उन्हात भाजी विकणारी आजी…छोट्याशा दुकानातून संसार चालवणारा दुकानदार…सायकलवरून दूध नेणारा शेतकरी…त्यांच्या हातावर कष्टाच्या रेषा असतात…पण चेहऱ्यावर हार नसते.कारण भारत अजूनही मेहनतीच्या जोरावर उभा आहे.
“घामाच्या थेंबातून देश उभा राहत असतो…साधा माणूसच भारताचा खरा चेहरा असतो…”
या प्रवासात धर्म, जात, भाषा, परंपरा यांचं वैविध्यही दिसतं…एका गल्लीत अजान ऐकू येते…दुसऱ्या गल्लीत आरतीचा आवाज…भाषा वेगळ्या…वेष वेगळे…खाणंपिणं वेगळं…
पण प्रत्येकाच्या घरात एकच गोष्ट समान असते —उद्याचा दिवस चांगला असावा ही आशा.तेव्हा जाणवतं —भारत फक्त नकाशावरचा देश नाही…तर विविधतेतून धडधडणारं एक विशाल जिवंत कुटुंब आहे.आणि या सगळ्या प्रवासात एक गोष्ट कायम मनाला स्पर्श करते —लोकांचा शिक्षकावर असलेला विश्वास.“मास्तर,सर,गुरुजी तुम्ही आलात म्हणजे काम नीट होईल…”आणि “मॅडम,बाई तुम्हीही आलात बर वाटलं आम्हाला आधार वाटला.विचारा काय विचारचे ते तुमच्यावर आमचा विश्वास आहे.तुम्ही विचाराल त्याच उत्तर देवू, ”
ही वाक्यं ऐकताना जाणवतं —शिक्षक हा फक्त वर्गात शिकवणारा कर्मचारी नसतो.तो गावाचा विश्वास असतो…तो प्रशासनाचा चेहरा असतो…तो समाजाच्या आशेचा आधार असतो.उन्हाळ्याच्या सुट्ट्या असतानाही…प्रखर अशा तळपत्या उन्हात…वाडी-वस्तीवर,डोंगर-दऱ्यांतून…गल्लीबोळांतून फिरून…देशासाठी हे राष्ट्रीय कार्य करणारे शिक्षक खरंच समाजाचे शांत सैनिक असतात.
ना प्रसिद्धी…ना पुरस्कार…ना मोठं कौतुक…फक्त एक जबाबदारी —देशाला स्वतःच्या लोकांची खरी ओळख करून देण्याची.
“शिक्षक फक्त धडा शिकवत नाही…तो समाज वाचत असतो…जनगणनेच्या प्रवासात तो भारत अनुभवत असतो…”
आणि दिवस संपतो…संध्याकाळी थकलेलं शरीर घरी परततं…पण मन मात्र अनेक घरांत अडकून राहतं…त्या वृद्ध आजोबांच्या नजरेत…त्या गरीब आईच्या संघर्षात…त्या मुलाच्या स्वप्नांत…त्या चहावाल्याच्या मेहनतीत…शेतकऱ्यांच्या घामात.
मोबाईल मध्ये डेटा सेव्ह होतो…पण मनात मात्र अनेक चेहरे कायमचे साठून राहतात.तेव्हा प्रकर्षाने जाणवतं —जनगणना ही फक्त आकड्यांची मोजणी नसते…ती असते —माणसांच्या आयुष्याची नोंद…
त्यांच्या दुःखांची…त्यांच्या आशांची…त्यांच्या संघर्षांची…त्यांच्या स्वप्नांची…आणि त्यांच्या जगण्याच्या जिद्दीची…
कारण शेवटी…
“घरं मोजताना भारत भेटत जातो…माणसं समजून घेताना स्वतःचं मनही बदलत जातं…जनगणना म्हणजे केवळ सरकारी काम नसतं…ती असते —समाजाच्या धडधडत्या हृदयाला जवळून ऐकण्याची एक संवेदनशील संधी…”
शेवटी यानिमित्ताने परमेश्वर चरणी एकच प्रार्थना , या प्रवासात ज्या- ज्या घरात दारिद्र्य पाहिले त्या-त्या ठिकाणी बरकत होऊदे ! अशा कुटूंबात सुख-समृद्धी येऊदे ! अशा कुटुंबातील चिमुकल्यांनी उराशी बाळगलेली गोड स्वप्ने साकार होऊदेत .
।। जयहिंद जय भारत ,जय जनगणना ।।
Take care all my Dear !
- धनाजी माने….✍️
https://dhanajimane.blogspot.com/2026/05/blog-post_28.html
#population #worldpopulationday #populationcontrol #people #world #overpopulation #india #worldpopulation #populationday #covid #populationhealth #depopulation #familyplanning #facts #depopulationagenda
